Μια ακρόπολη, ένας πύργος, μια πλατεία

Η ακρόπολη της Πεπαρήθου

Η σημερινή Χώρα της Σκοπέλου είναι χτισμένη πάνω στην αρχαία πόλη. Στην αρχαιότητα το νησί λεγόταν Πεπάρηθος και η πόλη του απλωνόταν στον ίδιο λόφο, πάνω από τον ίδιο κόλπο. Ο μύθος θέλει ιδρυτή της τον Στάφυλο, γιο του Διονύσου, και το κρασί της εξυμνείται από τον Σοφοκλή ως τον Πλίνιο. Η Πεπάρηθος ήταν μέλος της Δηλιακής Συμμαχίας, έκοψε δικά της νομίσματα και γνώρισε τους στρατούς του Φιλίππου Ε΄ της Μακεδονίας.

Η ακρόπολή της βρισκόταν ακριβώς εδώ, στην κορυφή της Χώρας. Τα μεσαιωνικά τείχη δεν ξεκίνησαν από το μηδέν. Ακολούθησαν τη γραμμή του αρχαίου περιβόλου και χρησιμοποίησαν τα θεμέλια του. Σε αρκετά σημεία διακρίνονται ακόμη οι μεγάλοι, καλοδουλεμένοι λίθοι της κλασικής εποχής κάτω από τη μεσαιωνική τοιχοποιία.

Λίγα μέτρα από τα τείχη στέκει ο ναός του Αγίου Αθανασίου. Θεωρείται ο παλαιότερος σωζόμενος ναός του νησιού, με χρονολόγηση στον 11ο αιώνα, και η τοπική παράδοση τον θέλει χτισμένο πάνω σε αρχαίο ναό της Αθηνάς. Το εσωτερικό του κοσμούν τοιχογραφίες του 17ου αιώνα. Είναι ο πιο ήσυχος μάρτυρας της συνέχειας του τόπου: λατρεία πάνω σε λατρεία, πέτρα πάνω σε πέτρα.

Το βυζαντινό τείχος και οι Γκίζι

Στους βυζαντινούς αιώνες η οχύρωση της Χώρας ακολουθούσε την ίδια αρχαία γραμμή. Ήταν περισσότερο ένα τειχισμένο χωριό παρά ένα κάστρο, αρκετό για να προστατεύει τους κατοίκους από τις πειρατικές επιδρομές που ταλάνιζαν το Αιγαίο.

Το 1204 η Τέταρτη Σταυροφορία κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη και η Βυζαντινή Αυτοκρατορία διαλύθηκε. Τα νησιά του Αιγαίου μοιράστηκαν σε Βενετούς τυχοδιώκτες. Το 1207 ο Βενετός Ιερεμίας Γκίζι (Geremia Ghisi) κατέλαβε τη Σκόπελο, τη Σκιάθο και τη Σκύρο και έγινε άρχοντάς τους, ενώ ο αδελφός του Ανδρέας πήρε την Τήνο και τη Μύκονο.

Υπό τους Γκίζι το κάστρο επισκευάστηκε και πήρε την τελική του μορφή. Δεν ήταν μεγάλο. Στην ουσία επρόκειτο για έναν ογκώδη πύργο πάνω στην αρχαία ακρόπολη, που έλεγχε τον κόλπο και την είσοδο του λιμανιού. Την πραγματική του άμυνα την αποτελούσε ο ίδιος ο οικισμός: ένας λαβύρινθος από στενά, απότομα σοκάκια, που διακόπτονται από χαμηλές καμάρες και κάνουν κάθε προσέγγιση αργή και εκτεθειμένη. Το 1260 η Σκόπελος καταγράφεται σε επίσημο κατάλογο φρουρίων ως βενετική οχύρωση.

Ο Λικάριος και το καλοκαίρι δίχως νερό

Ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος, που ανακατέλαβε την Κωνσταντινούπολη το 1261, ήθελε πίσω τα νησιά. Τον υπηρέτησε ένας Λομβαρδός ιππότης από την Εύβοια, ο Λικάριος, που είχε αλλάξει στρατόπεδο και είχε γίνει ναύαρχος του αυτοκράτορα. Γύρω στο 1277, με έναν βυζαντινό στόλο, στράφηκε κατά των Βορείων Σποράδων.

Το κάστρο της Σκοπέλου θεωρούνταν απόρθητο. Ο Λικάριος όμως γνώριζε την αδυναμία του: δεν είχε δική του πηγή νερού. Το πολιόρκησε στην καρδιά του καλοκαιριού και περίμενε. Μετά από μακρά πολιορκία η φρουρά παραδόθηκε από δίψα. Ο Φίλιππος Γκίζι, άρχοντας του νησιού, στάλθηκε δεσμώτης στην Κωνσταντινούπολη. Λίγο αργότερα έπεσαν η Σκιάθος, η Σκύρος και η Αμοργός.

Η Βενετία δεν παραιτήθηκε αμέσως. Το 1299 ένας βενετικός στόλος ανακατέλαβε για λίγο το νησί. Η συνθήκη του 1302 όμως επέστρεψε τα περισσότερα νησιά στο Βυζάντιο, με εξαίρεση τις Κυκλάδες. Η Σκόπελος έμεινε βυζαντινή για σχεδόν έναν αιώνα.

Ανάμεσα σε δύο αυτοκρατορίες

Ο 14ος αιώνας ήταν αιώνας πειρατών. Γύρω στο 1390, στη διάρκεια των οθωμανικών επιδρομών στο Αιγαίο υπό τον Βαγιαζίτ Α΄, το νησί πέρασε για πρώτη φορά στα χέρια των Τούρκων. Η κατοχή δεν κράτησε. Η συνθήκη της Καλλίπολης του 1403, μετά την ήττα του Βαγιαζίτ από τον Ταμερλάνο, επέστρεψε τη Σκόπελο στους Βυζαντινούς.

Το 1453 η Κωνσταντινούπολη έπεσε και το Βυζάντιο έσβησε. Οι Σκοπελίτες έπρεπε να διαλέξουν. Γύρω στο 1454 ζήτησαν την προστασία της Βενετίας και παρέδωσαν το νησί στη Γαληνοτάτη. Για ογδόντα περίπου χρόνια το Scopelo, όπως το έλεγαν οι Βενετοί, ήταν ένα μικρό προκεχωρημένο φυλάκιο της Δημοκρατίας στο βόρειο Αιγαίο.

Το 1538 ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα, ναύαρχος του οθωμανικού στόλου, κατέλαβε και λεηλάτησε το νησί. Ήταν ένα από τα πιο σκοτεινά καλοκαίρια στην ιστορία της Σκοπέλου. Το 1540, με τη λήξη του τρίτου βενετοτουρκικού πολέμου, οι Βόρειες Σποράδες περιήλθαν τυπικά στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το κάστρο είχε πλέον χάσει τη στρατιωτική του σημασία.

Οι οθωμανικοί αιώνες και η πόλη των εκκλησιών

Η οθωμανική περίοδος στη Σκόπελο είχε έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα. Δεν εγκαταστάθηκε ποτέ μόνιμος τουρκικός πληθυσμός στο νησί. Οι Σκοπελίτες πλήρωναν τους φόρους τους, κρατούσαν την αυτοδιοίκησή τους και απολάμβαναν προνόμια που άλλα μέρη δεν γνώρισαν. Το κρασί, το λάδι και τα καράβια τους έφερναν ευημερία.

Αυτή η σχετική ελευθερία φαίνεται στις πέτρες. Μετά το 1538 ακολούθησε μια έκρηξη ναοδομίας. Η Χώρα και μόνο μετρά πάνω από εκατόν είκοσι εκκλησίες και παρεκκλήσια, τα περισσότερα ιδιωτικά, που ανοίγουν συχνά μόνο στη γιορτή του αγίου τους. Ολόκληρο το νησί ξεπερνά τους τριακόσιους εξήντα ναούς. Καμπαναριά και τρούλοι σημαδεύουν κάθε στροφή του δρόμου ως το Κάστρο.

Οι Βενετοί έφυγαν, αλλά άφησαν ίχνη. Επώνυμα σκοπελίτικων οικογενειών, τοπωνύμια και λέξεις της ντοπιολαλιάς κρατούν ακόμη ιταλικές ρίζες. Το ίδιο το όνομα Κάστρο είναι μια λέξη που ταξίδεψε. Στις 3 Φεβρουαρίου 1830, με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, η Σκόπελος έγινε μέρος του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.

Η αρχιτεκτονική της Χώρας

Η Χώρα της Σκοπέλου έχει χαρακτηριστεί από το 1978 παραδοσιακός οικισμός ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, και όχι άδικα. Τα σπίτια της είναι διώροφα, ασβεστωμένα λευκά, με τετράριχτες σκεπές από γκρίζα σχιστόπλακα που αστράφτουν μετά τη βροχή. Οι στέγες αυτές είναι ασυνήθιστες για νησί του Αιγαίου και θυμίζουν περισσότερο Πήλιο και Μακεδονία παρά Κυκλάδες.

Η μακεδονική επιρροή δεν είναι τυχαία. Μαστόροι και έμποροι από τη βόρεια Ελλάδα έφεραν τη δική τους παράδοση: ξύλινα μπαλκόνια και σαχνισιά, παραθυρόφυλλα βαμμένα σε βαθύ μπλε, πράσινο και κεραμιδί, ξύλινες πόρτες με σκαλιστά υπέρθυρα. Οι αυλές γεμίζουν βουκαμβίλιες και γιασεμιά, που ξεχειλίζουν πάνω από τους τοίχους στα σοκάκια.

Όσο ανεβαίνει κανείς προς το Κάστρο, ο οικισμός σφίγγει. Τα σκαλοπάτια γίνονται πιο απότομα, τα σοκάκια στενότερα, οι καμάρες χαμηλότερες. Είναι ο ίδιος αμυντικός λαβύρινθος που περιέγραφαν οι μεσαιωνικές πηγές, που σήμερα όμως οδηγεί όχι σε φρουρά αλλά σε μια θέα.

Η πλατεία Μύλου κάτω από τα τείχη

Ο δρόμος από το λιμάνι ανηφορίζει μέσα από τα σοκάκια της παλιάς πόλης: σκαλοπάτια, καμάρες, μικρές εκκλησίες, αυλόπορτες. Στην άκρη της πόλης τα σοκάκια δίνουν τη θέση τους στην πλατεία Μύλου, μια πλακόστρωτη πλατεία ακριβώς κάτω από τα τείχη του Κάστρου.

Από την πλατεία το μάτι αγκαλιάζει τον κόλπο και το ανοιχτό Αιγαίο. Το βράδυ ο ουρανός πάνω από το νερό παίρνει χρώμα ροδάκινου και χαλκού, τα φώτα της πόλης ανάβουν ένα ένα και, πίσω από την πλατεία, το πέτρινο τείχος του Κάστρου φωτίζεται απαλά.

Η βραδινή μουσική στο Κάστρο είναι παλιά συνήθεια της Σκοπέλου: οι ταβέρνες γύρω από τα τείχη έχουν ζωντανή μουσική όλο το καλοκαίρι και ο κόσμος ανεβαίνει μετά το ηλιοβασίλεμα για να την ακούσει. Όταν γεμίζουν τα τραπέζια και ξεκινούν τα πρώτα τραγούδια, η πλατεία γίνεται ξανά ένας τόπος όπου μαζεύεται η πόλη πάνω από τη θάλασσα.

Το Castello κάτω από τα τείχη

Το Castello βρίσκεται στην πλατεία Μύλου, με το φωτισμένο τείχος του Κάστρου στην πλάτη και τον κόλπο μπροστά. Λευκές καρέκλες, καρό τραπεζομάντιλα σε μπλε και άσπρο, λαμπιόνια τεντωμένα πάνω από τις πέτρες. Άνοιξε το 2023 και το διατηρεί η οικογένεια που από το 2016 έχει και το cocktail bar Βράχος, εκατόν οκτώ σκαλοπάτια πάνω από το λιμάνι.

Κάθε βράδυ της σεζόν ένα τρίο μουσικών, με κιθάρα, μπουζούκι και κοντραμπάσο, παίζει παραδοσιακά ελληνικά τραγούδια κάτω από τα τείχη. Δεν είναι παράσταση. Είναι η συνέχεια μιας συνήθειας του τόπου. Όποιος ανέβει τα σκαλοπάτια ως εδώ θα βρει ένα τραπέζι, ένα πιάτο παραδοσιακής κουζίνας και μια θέα που έχει κάνει αυτή τη γωνιά σημαντική για δυόμισι χιλιάδες χρόνια.